کلبه ی احزان شود روزی گلستان غم مخور !

 

بعد از گذاشتن ِ پست ِ قبلی بعضی از دوستان به طنز می گفتند که شاعری کار آسانی است ! ما هم می توانیم شعر بگوییم.آن هم چه شعری ! عین شعر حافظ !

و منظورشان از این تعبیر ایهام آمیز این بود که می توانیم شعرهای خوب دیگران را آشکارا به نام شعر خودمان جا بزنیم !

در جواب این دوستان باید بگویم که اولا آن طورها هم نیست . انتخاب شعر خوب هم هنر کمی نیست.و هر کسی آن قدر ذوق و سلیقه ندارد که بتواند شعر خوب را دستچین کند .چنان که خود من می شناسم کسانی را که اگر همین دیوان حافظ یا دیوان سعدی را به دستشان بدهی می گردند و نا بهنجارترین بیت این دیوان ها را که از هرگونه هنر معنایی یا لفظی عاری است انتخاب می کنند و نمی توانند درک کنند که حافظ یا سعدی قطره ای از دریای شهرتشان را به بعضی از ابیاتشان وامدار نیستند.

دیگر آن که این از سواد و رندی حافظ است که عمدتا به دیوان شاعران گمنام رجوع و ابیات خوب را انتخاب کرده و در شعر خود آورده است.چه بسا اگر این شوخی خطرناک را با شاعران مشهورتری انجام می داد بازارش نمی گرفت .(مثلا حافظ از مولانا به طور مستقیم برداشت نمی کند.این قدر تشخیص می دهد که وقتی شعری از مولانا برداشتی باید تغییرش بدهی ) اما از شاعران گمنام نه ! ابایی ندارد که عین شعر را بردارد و به نام خود کند.

سه دیگر آن که من همواره از حافظ حتی در همان پست ِ قبلی با صفت ِ بزرگ یاد کرده ام .او ، شاعر بزرگی است .در سروده های او شبکه ی پیچیده ای از زیبایی های معنوی و لفظی است که اساتید بزرگواری مثل دکتر انوری ، دکتر مرتضوی ،دکتر هروی و بهاالدین خرمشاهی و ...به آن اشاره کرده اند.

اماحرف من این است که حافظ اگرچه شاعر بزرگی است اما نه در ردیف اول شاعران پارسی . آن دنیای عظیم و متنوع و شگفت که در آثار فردوسی ، مولوی و سعدی متجلی است  آن همه معنی بکر ، تنوع مضمون ، گستردگی خیال ، حجم عظیم و گونه گون آثار  به خودی خود جایگاه آن سه بزرگ را فراتر از هر شاعر دیگری قرار می دهد.کما اینکه به گواهی بررسی پژوهشگران ، در چند صد سال گذشته ، کمتر کسی در این موضوع تردید داشته وهرگز کسی حافظ را در ردیف این سه بزرگ قرار نمی داده و تنها از ابتدای قرن معاصر است که حافظ این همه شاخص می شود.و این ارتباطی مستقیم با فضای اجتماعی صده ی اخیر دارد.به عنوان مثال از ابتدای مشروطیت ، نوعی دین گریزی و حتی دین ستیزی در میان روشنفکران و طبقه ی حاکم رشد می کند و از آن جا که  از میان قدما هیچ شاعری به اندازه ی حافظ در شیخ و فقیه و واعظ و در مظاهر دینی مثل سجاده وتسبیح و لوازم روحانیت به طنز و تعریض سخن نگفته است بازارش گرم می شود و به قول معروف روی بورس می افتد!

باری حافظ شاعر بزرگی است اما لزوما انسانی بزرگ و ماورایی نیست .فردی است شبیه بسیاری از  روشنفکرانی که در اطراف خود می شناسیم. با همه ی خبط و خطاها و بی اخلاقی ها و مسائلی که در زندگی بعضی از این روشنفکران  وجود دارد.اما اغلب شاعران روزگار ما ، اگرهر گونه آلودگی در زندگی خصوصی خود دارند در زندگی ادبی و حرفه ای ،صاف و درستکارند.اصول اخلاقی حاکم بر فرآیند خلق یک اثر ادبی را پاس می دارند.و یکی از مهمترین ِ این اصول ِ اخلاقی ، امانتداری  ادبی است .به گونه ای که حتی وقتی یک تعبیر از دیگران را در شعر خود به کار برده اند  اولا حتما ضرورت داشته و در ثانی حتما به این امر در پاورقی یا متن اشاره کرده اند.

 در پایان این مطلب به یکی دو مورد دیگر هم از برداشتهای حافظ از شعر دیگران اشاره می کنم :

1.کلبه ی احزان شود روزی گلستان غم مخور

گمان نکنم جز اهل ادب، هیچ کس  در تعلق این مصراع به حافظ تردید کند.اما متاسفانه این مصراع از حافظ نیست .بلکه متعلق به شاعری است که صد سال پیش از حافظ درگذشته است.حافظ از این مصراع خوشش آمده و آن را به نام خودش کرده است.این مصراع متعلق است به شمس الدین محمد صاحب دیوان جوینی که در میانه ی قرن هفت وفات کرده است .می توانید مراجعه کنید به نوشته ی استاد سعید نفیسی در پیرامون اشعار و احوال حافظ .ص 133

و این هم چند مصراع از عماد فقیه کرمانی :

2. غم دل با تو گفتنم هوس است

3.پیکی ندوانید و کتابی نفرستاد

4.به قول دشمنان برگشتی از دوست

5.با این گدا حکایت آن محتشم بگو

 

تا بعد ...

/ 7 نظر / 31 بازدید
مصطفی

بسیار دقیق و موشکافانه. بسیار لذت بردم از این نوشته ات.

لیلی

اخه از حافظ انتظار نداشتم... چرا با احساسات ما بازی کرده اخه :)

سوپر سبز

به قول مشهدیها رد ... هموار میکنی

رضا نصرتی

توی ذهن من که از اولش هم حافظ همیشه با فالگیری و سرگرمی مرتبط بوده شاعر آدمهای سطحی و کوچه بازاری ممنون از روشنگری

رحيم

با سلام به نظرم اين مطالب را با ارجاع به اسناد آن براي اهل فن مطرح کنيد تا اين پژوهش شما مستند گردد. موفق باشيد.

زهره نژاد حسینی

سر کلاس سبک شناسی دانشگاه یکی از استادامون گفته بود که حافظ چنین نقطه ضعف های بزرگی داره البته نه با دقت شما مطلب شما خیلی دقیق و جالبه لطفا ادامه بدید

فاطمه تفقدی

سلام اینجا راهم خواندم ، خوب بود، زحمت کشیده ایدوبرخی موارد را باشمارگان صفحه یاداور گشته اید. پیروز باشید یاعلی